1. Miejsce sądu wśród podmiotów postępowania

Sąd rozstrzyga sprawę jako bezstronny organ, a nie jako uczestnik sporu.

• Podmioty postępowania to pojęcie szersze niż strony. Obejmuje przede wszystkim organy postępowania, strony lub uczestników oraz inne podmioty działające w przewidzianych prawem rolach.
• W procesie podstawowymi stronami są powód i pozwany; w postępowaniu nieprocesowym występują wnioskodawca i pozostali uczestnicy. Odmienny układ podmiotowy nie znosi wymogu prawidłowego składu sądu.
• Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości; przewodniczący organizuje tok postępowania i kieruje rozprawą; referendarz sądowy wykonuje czynności przekazane mu ustawą. Nie są to role zamienne
• Prokurator, organizacje pozarządowe oraz inne podmioty wyposażone w szczególne uprawnienia mogą działać w postępowaniu, ale nie stają się przez to członkami składu orzekającego.
• Świadek, biegły, tłumacz i protokolant nie współrozstrzygają sprawy. Ich obecności nie uwzględnia się przy ustalaniu liczebności składu sądu.

2. Pojęcie i funkcje składu sądu

Skład sądu określa liczbę i status osób uprawnionych do rozpoznania sprawy oraz wydania danego rozstrzygnięcia.

• Podstawy normatywne obejmują przede wszystkim Kodeks postępowania cywilnego, zwłaszcza art. 47, art. 367¹, art. 379 pkt 4, art. 509 oraz art. 518; znaczenie mają również przepisy ustrojowe i przepisy szczególne.
• Skład jednoosobowy tworzy zasadniczo jeden sędzia; skład zawodowy kolegialny — kilku sędziów; skład ławniczy — sędzia i ławnicy w liczbie określonej ustawą.
• Ławnik jest członkiem składu orzekającego, a nie doradcą sędziego. Uczestniczy w rozstrzyganiu i głosowaniu; składowi ławniczemu przewodniczy sędzia.
• Właściwość sądu i skład sądu to odrębne zagadnienia: właściwość wskazuje, który sąd ma rozpoznać sprawę, a skład — kto i w jakiej konfiguracji ma w tym sądzie orzekać.
• Należy odróżnić normatywny model składu, obsadzenie go konkretnymi osobami oraz prawidłowość udziału tych osób, w tym brak podstaw do ich wyłączenia.
• Reguły składu zmieniały się, zwłaszcza w postępowaniu odwoławczym Przy analizie konkretnej sprawy trzeba sprawdzić brzmienie przepisów właściwe czasowo oraz regulacje przejściowe.

3. Proces w pierwszej instancji — reguła i wyjątki

Zgodnie z art. 47 § 1 k.p.c. zasadą w pierwszej instancji jest jeden sędzia, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

• Skład: jeden sędzia i dwóch ławników występuje w określonych sprawach z zakresu prawa pracy oraz w wymienionych sprawach rodzinnych.
• W prawie pracy skład ławniczy obejmuje sprawy o ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia, o przywrócenie do pracy i przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia, a także o odszkodowanie za nieuzasadnione lub naruszające przepisy wypowiedzenie albo rozwiązanie stosunku pracy.
• Skład ławniczy obejmuje również sprawy o naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu i roszczenia z tym związane oraz o odszkodowanie lub zadośćuczynienie w wyniku stosowania mobbingu.
• W sprawach rodzinnych art. 47 § 2 k.p.c. przewiduje ławników w sprawach o rozwód, separację oraz rozwiązanie przysposobienia.
• Nie każda sprawa pracownicza ani rodzinna wymaga ławników Samodzielne, zwykłe roszczenie o zaległe wynagrodzenie co do zasady rozpoznaje jeden sędzia; inaczej może być przy jego łącznym dochodzeniu z roszczeniem objętym ustawowym składem ławniczym.
• Na podstawie art. 47 § 4 k.p.c. prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy przez trzech sędziów ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter. Nie jest to swobodna decyzja stron ani automatyczny skutek wysokiej wartości sporu.
• Dla czynności podejmowanych poza rozprawą należy dodatkowo sprawdzić art. 47 § 3 k.p.c. i przepisy szczególne. Nie przenoś mechanicznie składu właściwego dla rozprawy na każdą czynność w sprawie

4. Postępowanie nieprocesowe i odwoławcze

Skład ustala się osobno dla trybu, instancji i rodzaju rozpoznawanego środka.

• W nieprocesie zasadniczo orzeka jeden sędzia, przy odpowiednim zastosowaniu reguł procesu na podstawie art. 13 § 2 k.p.c., chyba że przepisy szczególne ustanawiają odmienny skład.
• Art. 509 k.p.c. przewiduje w pierwszej instancji jednego sędziego i dwóch ławników w sprawach o przysposobienie. Przysposobienie i rozwiązanie przysposobienia należą do różnych trybów postępowania
• W sprawach nieprocesowych o ubezwłasnowolnienie właściwy jest sąd okręgowy, który rozpoznaje je w składzie trzech sędziów — art. 544 § 1 k.p.c.
• W modelu wynikającym z art. 367¹ k.p.c. zasadą w drugiej instancji jest jeden sędzia, z ustawowymi wyjątkami na rzecz trzech sędziów. Hasło „apelacja zawsze w składzie trzech sędziów” jest nieaktualnym uproszczeniem
• Trzech sędziów rozpoznaje sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia choćby jednej apelacji przekracza milion złotych.
• Skład trzyosobowy obejmuje także sprawy rozpoznawane w pierwszej instancji przez sąd okręgowy jako właściwy rzeczowo, z uwzględnieniem wskazanej reguły dotyczącej praw majątkowych. W konsekwencji nie każda apelacja od orzeczenia sądu okręgowego wymaga trzech sędziów; w sprawach majątkowych istotny jest próg wartości przedmiotu zaskarżenia.
• Trzech sędziów rozpoznaje również sprawy, które w pierwszej instancji były rozpoznawane przez trzech sędziów na podstawie art. 47 § 4 k.p.c.
• Prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w drugiej instancji przez trzech sędziów z uwagi na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter, zgodnie z art. 367¹ § 2 k.p.c.
• W nieprocesie od postanowienia co do istoty sprawy wydanego w pierwszej instancji przysługuje apelacja — art. 518 k.p.c. Samo określenie orzeczenia jako postanowienia nie przesądza więc o zażaleniu.
• Dla zażalenia, skargi kasacyjnej i postępowań szczególnych trzeba ustalić odrębne przepisy dotyczące składu. Reguł apelacyjnych nie wolno automatycznie stosować do wszystkich środków zaskarżenia

5. Bezstronność, wyłączenie i ciągłość składu

Prawidłowa liczba orzekających nie wystarcza: każdy członek składu musi być uprawniony do udziału w sprawie.

• Art. 48 k.p.c. — wyłączenie z mocy ustawy: dotyczy ustawowo określonych powiązań ze sprawą lub stronami oraz określonych przypadków wcześniejszego udziału w sprawie. Przykładem jest sytuacja, w której sędzia sam jest stroną.
• Art. 49 k.p.c. — wyłączenie z powodu wątpliwości co do bezstronności: wymaga okoliczności, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.
• Samo niezadowolenie z niekorzystnych decyzji procesowych nie dowodzi stronniczości Wniosek o wyłączenie nie zastępuje środka zaskarżenia.
• Przepisy o wyłączeniu sędziego stosuje się odpowiednio również do ławników oraz innych organów sądowych, zgodnie z art. 54 k.p.c.
• Art. 323 k.p.c. wymaga, aby wyrok wydali sędziowie, przed którymi odbyła się rozprawa bezpośrednio poprzedzająca jego wydanie; zasada ta ma odpowiednie znaczenie dla składu z udziałem ławników.
• Zmiana osoby orzekającej nie oznacza automatycznie konieczności powtórzenia całego postępowania. Trzeba jednak zapewnić zgodność składu wydającego wyrok ze składem ostatniej rozprawy oraz uwzględnić właściwe przepisy proceduralne i ustrojowe.
• Nie każda nieprawidłowość organizacyjna przy przydziale sprawy jest automatycznie równoznaczna z nieważnością Konieczne jest ustalenie naruszonej normy i jej znaczenia dla ustawowego składu oraz uprawnienia do orzekania.

6. Wadliwy skład — sankcje i schemat egzaminacyjny

Skład sprzeczny z prawem lub udział sędziego wyłączonego z mocy ustawy stanowi przyczynę nieważności postępowania.

• Art. 379 pkt 4 k.p.c. obejmuje dwie odrębne sytuacje: sprzeczność składu sądu orzekającego z przepisami prawa oraz udział sędziego wyłączonego z mocy ustawy.
• Wadą może być zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża liczba członków składu albo niewłaściwy skład osobowy, np. pominięcie ławników wymaganych przez ustawę. Więcej sędziów nie oznacza automatycznie prawidłowego składu
• Zgoda stron nie usuwa naruszenia przepisów o składzie. Nie jest też konieczne wykazanie, że prawidłowy skład wydałby inne rozstrzygnięcie.
• Sąd drugiej instancji bierze nieważność pod uwagę z urzędu, w granicach zaskarżenia — art. 378 § 1 k.p.c.
• W razie stwierdzenia nieważności sąd odwoławczy uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania — art. 386 § 2 k.p.c.
• Naruszenia dotyczącego art. 49 k.p.c. nie należy automatycznie utożsamiać z udziałem sędziego wyłączonego z mocy ustawy. Trzeba odrębnie zbadać charakter uchybienia i jego skutki.
• Po prawomocnym zakończeniu sprawy znaczenie może mieć wznowienie postępowania, ale tylko przy spełnieniu przesłanek art. 401 pkt 1 k.p.c. Nie każda wada składu stanowi samodzielną podstawę wznowienia
• Schemat kazusu: ustal tryb → instancję → rodzaj sprawy lub czynności → regułę podstawową → wyjątek → przepisy przejściowe → prawidłowość udziału konkretnych osób → sankcję.

7. Uzasadnienia i spory o model orzekania

Reguły składu równoważą sprawność postępowania, jakość orzekania i gwarancje rzetelnego procesu.

• Skład jednoosobowy sprzyja sprawności, prostszej organizacji i oszczędności zasobów; krytycy wskazują na brak wewnętrznej kontroli wynikającej z narady kilku sędziów.
• Kolegialność umożliwia konfrontację argumentów i rozkłada odpowiedzialność za rozstrzygnięcie, ale zwiększa koszty organizacyjne i nie gwarantuje sama przez się trafności orzeczenia.
• Udział ławników wiąże się ze społecznym wymiarem wymiaru sprawiedliwości, doświadczeniem życiowym i legitymizacją rozstrzygnięć. Krytyka dotyczy m.in. ryzyka biernej roli ławników w sprawach wymagających specjalistycznej wiedzy prawnej.
• Art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 EKPC uzasadniają ocenę składu w perspektywie sądu niezależnego, bezstronnego i ustanowionego zgodnie z prawem.
• Prawo do sądu ani dwuinstancyjność nie oznaczają automatycznie prawa do trzech sędziów w każdej apelacji Ocena konkretnego rozwiązania wymaga uwzględnienia całokształtu gwarancji.
• W uchwale składu siedmiu sędziów SN z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, zakwestionowano jednoosobowe rozpoznanie apelacji na podstawie szczególnej regulacji covidowej jako naruszające standard rzetelnego procesu i prowadzące do nieważności; uchwale nadano moc zasady prawnej i określono jej zastosowanie na przyszłość.
• Uchwała III PZP 6/22 dotyczyła szczególnej podstawy prawnej Nie należy przedstawiać jej jako automatycznej odpowiedzi na ocenę wszystkich późniejszych przepisów przewidujących jednoosobowy skład odwoławczy.

Najważniejsze składy pierwszoinstancyjne

Apelacja — zastosowanie art. 367¹ k.p.c.

Wada składu i jej kontrola

Dwie podstawy wyłączenia sędziego

Jednoosobowość a kolegialność — argumenty polityki prawa