Zakres opracowania i ograniczenia źródła

Załączniki dotyczą przede wszystkim władzy rodzicielskiej, a nie definicji pokrewieństwa i powinowactwa.

• Materiał nie wyjaśnia pojęć pokrewieństwa i powinowactwa, ich linii, stopni ani skutków prawnych. Nie pozwala więc opracować wskazanego tematu w pełnym zakresie.
• Poniższe notatki obejmują rzeczywistą treść załączników: stosunki rodziców i dzieci, nazwisko dziecka, władzę rodzicielską, zarząd majątkiem, reprezentację oraz ingerencję sądu.
• Jest to opracowanie dostarczonego materiału, nie weryfikacja aktualnego stanu prawnego. Szczególnej ostrożności wymagają przedstawione w nim zasady odrzucania spadku oraz terminologia dotycząca reprezentowania dziecka przez kuratora.
• Materiał zawiera wybrane wypowiedzi doktryny i orzeczenia; nie przedstawia pełnego katalogu wyjątków ani kompleksowej debaty akademickiej.

Stosunki rodziców i dzieci: szacunek, wsparcie i współdziałanie

Rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się — art. 87 k.r.o.

• Obowiązek ma charakter wzajemny: dotyczy zachowania rodziców wobec dzieci i dzieci wobec rodziców.
• Dziecko ma przyczyniać się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, jeżeli mieszka u rodziców i osiąga dochody z własnej pracy.
• Dziecko ma pomagać rodzicom we wspólnym gospodarstwie, jeżeli mieszka u nich i pozostaje na ich utrzymaniu.
• Nie utożsamiaj obowiązku udziału w kosztach z obowiązkiem pomocy w gospodarstwie: materiał wskazuje różne przesłanki tych obowiązków.

Nazwisko dziecka

Znaczenie mają sposób ustalenia ojcostwa, zgodne oświadczenia rodziców i — przy zmianie nazwiska — wiek dziecka.

• Dziecko objęte domniemaniem pochodzenia od męża matki nosi wspólne nazwisko małżonków.
• Jeżeli małżonkowie mają różne nazwiska, wskazują zgodnie nazwisko jednego z nich albo nazwisko powstałe przez połączenie nazwiska matki i ojca. Oświadczenia składają razem z oświadczeniami o własnych nazwiskach.
• Przy braku zgodnych oświadczeń dziecko nosi nazwisko matki z dołączonym nazwiskiem ojca.
• Przy sporządzaniu aktu urodzenia pierwszego wspólnego dziecka małżonkowie mogą przed kierownikiem USC zgodnie zmienić wcześniejszy wybór albo dokonać wyboru, którego wcześniej nie dokonali.
• Przy uznaniu ojcostwa nazwisko wskazuje się w zgodnych oświadczeniach składanych jednocześnie z oświadczeniami koniecznymi do uznania. Brak zgodności oznacza połączenie nazwiska matki i ojca.
• Przy sądowym ustaleniu ojcostwa sąd nadaje nazwisko w wyroku zgodnie z oświadczeniami rodziców; przy braku zgodności stosuje połączenie nazwiska matki i ojca.
• Jeżeli ojcostwa nie ustalono, dziecko nosi nazwisko matki. Dziecku nieznanych rodziców nazwisko nadaje sąd opiekuńczy.
• Dzieci tych samych rodziców noszą takie samo nazwisko, z zastrzeżeniem przepisów wymagających zgody dziecka na zmianę.
• Zmiana nazwiska dziecka, które ukończyło 13 lat, wymaga jego zgody.

Istota i standard wykonywania władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska służy ochronie dziecka, a nie swobodnemu dysponowaniu jego osobą.

• Materiał wskazuje brak ustawowej definicji. Przyjmowana definicja obejmuje ogół praw i obowiązków rodziców wobec dziecka służących należytemu sprawowaniu pieczy.
• Podstawowe obszary to piecza nad osobą, piecza nad majątkiem i reprezentacja dziecka.
• Władzę należy wykonywać zgodnie z dobrem dziecka i interesem społecznym, z poszanowaniem jego godności i praw.
• Dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do pełnoletności i jest obowiązane do posłuszeństwa. W sprawach, w których samodzielnie podejmuje decyzje i składa oświadczenia woli, powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla jego dobra.
• Przed decyzjami w ważniejszych sprawach osoby lub majątku dziecka rodzice powinni je wysłuchać, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, zdrowie i dojrzałość, oraz w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia.
• W przywołanej koncepcji T. Sokołowskiego władza rodzicielska jest stosunkiem trójstronnym: prawnorodzinnym między rodzicami i dziećmi, cywilnoprawnym między rodzicami i osobami trzecimi oraz administracyjnoprawnym między rodzicami i państwem.

Piecza nad osobą: kierowanie i wychowanie

Kierowanie dotyczy decyzji o sprawach dziecka, a wychowanie — jego rozwoju fizycznego i duchowego.

• Kierowanie obejmuje decydowanie o istotnych sprawach, np. wyborze imienia oraz tym, z kim i gdzie dziecko przebywa.
• Wychowanie fizyczne obejmuje troskę o życie, zdrowie i sprawność; wychowanie duchowe — rozwój psychiczny, zasady moralne i współżycia społecznego.
• Rodzice mają przygotować dziecko do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.
• SN, wyrok z 26.10.1999 r., II CKN 11/99: obowiązek należytego przygotowania do pracy obejmuje także zapewnienie dziecku, stosownie do uzdolnień, możliwości odbycia studiów stacjonarnych.
• Obowiązuje zakaz stosowania kar cielesnych.
• Rodzice niemający pełnej zdolności do czynności prawnych, a według materiału także władzy rodzicielskiej, uczestniczą w bieżącej pieczy i wychowaniu. Bieżąca piecza obejmuje codzienną troskę o bezpieczeństwo, zdrowie, żywienie, odzież, naukę i usamodzielnienie.

Majątek dziecka: zarząd, wyłączenia i rozliczenie

Odróżniaj zwykły zarząd, czynności przekraczające zwykły zarząd i majątek wyłączony z zarządu rodziców.

• Zwykły zarząd ma zachować majątek w stanie niepogorszonym. Rodzice powinni działać z należytą starannością właściwą typowym rodzicom w typowych stosunkach społecznych, a nie z najwyższą możliwą starannością.
• Wyłączenia obejmują zarobki dziecka, przedmioty oddane mu do swobodnego użytku oraz przedmioty darowane lub odziedziczone, jeżeli darczyńca albo testator zastrzegł wyłączenie zarządu rodziców.
• Jeżeli darczyńca lub spadkodawca wyłączył zarząd rodziców i nie wyznaczył zarządcy, zarząd sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.
• Według materiału czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają uprzedniej zgody sądu. Uchwała SN z 24.06.1961 r., I CO 16/61, wskazuje nieważność czynności dokonanej bez zgody i brak możliwości konwalidacji.
• SN, uchwała z 22.05.2018 r., III CZP 102/17: odrzucenie spadku w imieniu małoletniego zakwalifikowano jako czynność przekraczającą zwykły zarząd. Materiał nie wystarcza do ustalenia wszystkich aktualnych wyjątków dotyczących zezwolenia na tę czynność.
• Przytoczona bez oznaczenia orzeczenia teza wskazuje, że zakup nieruchomości dla dziecka wymaga zezwolenia sądu również wtedy, gdy pieniądze pochodzą z darowizny celowej rodziców.
• Czysty dochód służy przede wszystkim utrzymaniu i wychowaniu dziecka oraz wychowującego się z nim rodzeństwa; dopiero nadwyżka — innym uzasadnionym potrzebom rodziny.
• Sąd może nakazać sporządzenie i przedstawienie inwentarza majątku oraz zawiadamianie o ważniejszych zmianach, zwłaszcza nabyciu przedmiotów znacznej wartości.
• Po ustaniu zarządu rodzice oddają majątek dziecku albo jego przedstawicielowi ustawowemu. Według materiału żądanie rachunku z zarządu należy zgłosić przed upływem roku od ustania zarządu.

Reprezentacja dziecka i konflikt interesów

Samodzielna reprezentacja przez rodzica jest zasadą, ale nie usuwa wyłączeń reprezentacji.

• Każdy rodzic mający władzę rodzicielską działa samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka w czynnościach prawnych i procesowych.
• Materiał wskazuje wyłączenie reprezentacji w czynnościach między dziećmi pozostającymi pod władzą rodzicielską tych rodziców.
• Wskazuje także wyłączenie przy czynnościach między dzieckiem a drugim rodzicem oraz ojczymem lub macochą, z wymienionymi wyjątkami dotyczącymi bezpłatnego przysporzenia i alimentacji. Źródło podaje te wyjątki skrótowo; nie przedstawia ich pełnego ustawowego brzmienia.
• Jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, według terminologii źródła sąd opiekuńczy ustanawia kuratora reprezentującego dziecko — art. 99 i n. k.r.o.
• Materiał wskazuje możliwość ustanowienia adwokata lub radcy prawnego o szczególnej znajomości odpowiednich spraw dotyczących dziecka albo po odpowiednim szkoleniu.
• Osoba reprezentująca dziecko uzyskuje niezbędne informacje o jego zdrowiu i sytuacji oraz, stosownie do rozwoju, zdrowia i dojrzałości dziecka, kontaktuje się z nim i wyjaśnia czynności, przebieg, zakończenie oraz skutki postępowania.

Powstanie i ustanie władzy rodzicielskiej

Ustalenie rodzicielstwa, pełna zdolność rodzica i wykonywanie władzy to odrębne elementy analizy.

• Schemat źródłowy wiąże władzę matki i ojca objętego domniemaniem pochodzenia od męża matki z urodzeniem dziecka, ojca niebędącego mężem matki — z uznaniem albo ustaleniem ojcostwa, a przysposabiającego — z przysposobieniem.
• Znaczenie ma pełna zdolność do czynności prawnych rodzica; materiał wymienia ukończenie 18 lat, wcześniejsze zamążpójście oraz uchylenie ubezwłasnowolnienia.
• Według opisanej dominującej wykładni władza powstaje dopiero z urodzeniem dziecka. Materiał wskazuje jednak dyskusję o sytuacji nasciturusa i pogląd dopuszczający objęcie go władzą rodzicielską.
• Wygaśnięcie z mocy prawa źródło wiąże z pełnoletnością dziecka oraz śmiercią dziecka albo rodzica. Śmierć rodzica odnosi się do jego władzy.
• Wśród zdarzeń dotyczących pochodzenia wymieniono: zaprzeczenie macierzyństwa lub ojcostwa męża matki, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa i uchylenie prawomocnego wyroku ustalającego ojcostwo albo macierzyństwo.
• Materiał wymienia także pozbawienie władzy, przysposobienie w odniesieniu do rodziców naturalnych, zgodę blankietową na przysposobienie oraz rozwiązanie przysposobienia w odniesieniu do przysposabiających.
• Źródło umieszcza zawieszenie w części o ustaniu władzy, ale dalej wyodrębnia je jako osobną formę ingerencji związaną z przemijającą przeszkodą. Nie utożsamiaj zawieszenia z pozbawieniem.

Ograniczenie i zawieszenie władzy rodzicielskiej

Dobierz formę ingerencji do jej przesłanki, zamiast traktować każdą trudność jako podstawę pozbawienia władzy.

• Ograniczenie materiał wiąże z dobrem dziecka w sytuacji rozwodu, separacji lub rozłączenia rodziców — art. 58 i 107 k.r.o. — oraz z zagrożeniem dobra dziecka — art. 109 k.r.o.
• W ramach art. 109 k.r.o. nienależyte wykonywanie władzy może być zawinione lub niezawinione.
• Przykładowe środki to: praca z asystentem rodziny, terapia rodzinna, wymóg zezwolenia sądu na czynności, nadzór kuratora, placówka sprawująca częściową pieczę oraz piecza zastępcza.
• SN, postanowienie z 4.03.1999 r., II CKN 1106/98: art. 109 k.r.o. pozwala wydać każde zarządzenie wymagane w danych okolicznościach przez dobro dziecka i troskę o jego rozwój.
• SN, postanowienie z 12.09.1978 r., III CRN 158/78: powierzenie wykonywania władzy jednemu rodzicowi na podstawie art. 107 k.r.o. nie wyłącza zastosowania wobec niego środków z art. 109 k.r.o.
• Zawieszenie źródło wiąże z przemijającą przeszkodą w wykonywaniu władzy.

Pozbawienie władzy: obligatoryjne i fakultatywne

Obligatoryjne pozbawienie opiera się na jednej z trzech alternatywnych przesłanek; fakultatywne — na odrębnej sytuacji nieskuteczności pomocy.

• Przesłanki obligatoryjne to trwała przeszkoda uniemożliwiająca wykonywanie władzy, nadużywanie władzy albo rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich.
• SN, postanowienie z 2.06.2000 r., II CKN 960/00: trwała przeszkoda występuje, gdy według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu jej trwania albo będzie ona istnieć przez długi czas.
• Przykłady źródłowe trwałej przeszkody to ciężka choroba i pozbawienie wolności. Sam fakt choroby lub skazania nie zastępuje oceny trwałości i niemożności wykonywania władzy.
• Przykłady nadużywania to karcenie dziecka i zmuszanie go do nieodpowiedniej pracy; źródło odrębnie wskazuje zakaz kar cielesnych.
• SN, postanowienie z 7.09.2000 r., I CKN 931/00: nadużycie może wynikać z obiektywnie destrukcyjnego wpływu na wychowanie i rozwój psychiczny, nawet bez subiektywnie negatywnego nastawienia rodzica.
• Przykłady rażącego zaniedbywania obejmują brak żywienia i leczenia, nieutrzymywanie kontaktów oraz niealimentację. W kazusie należy wykazać rażący charakter zaniedbań.
• SN, postanowienie z 12.01.2000 r., III CKN 834/99: przytoczona teza uznaje nadużywanie alkoholu, przestępczy proceder i uchylanie się od alimentacji za wystarczającą przyczynę pozbawienia władzy na podstawie art. 111 § 1 k.r.o.
• Pozbawienie fakultatywne materiał wiąże z nieustaniem powodów umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej mimo pomocy udzielonej rodzinie, zwłaszcza gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Pomoc rodzinie, kontrola sądu i zmiana orzeczenia

Wsparcie rodziny i kontrola wykonywania władzy mogą występować równocześnie.

• Art. 100 k.r.o. zobowiązuje sąd opiekuńczy i inne organy władzy publicznej do pomocy potrzebnej do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej.
• Każdy rodzic może zwrócić się do sądu o odebranie dziecka osobie nieuprawnionej, a do sądu lub innego właściwego organu — o zapewnienie dziecku pieczy zastępczej.
• Organy zawiadamiają właściwą jednostkę wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej o potrzebie pomocy; jednostka informuje sąd o rodzajach pomocy i jej rezultatach.
• Pomoc obejmuje wszystkie elementy wykonywania władzy, choć według materiału w praktyce dotyczy przede wszystkim kierowania.
• Sąd ustala przyczyny trudności rodziny i może wszcząć postępowanie z urzędu — art. 570 k.p.c., także gdy rodzice nie wnosili o takie postępowanie, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.
• Sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie dotyczące władzy zawarte w wyroku orzekającym rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.
• Przytoczone orzeczenie SN z 15.07.1947 r., C.III. 835/47 wskazuje, że śmierć rodzica, któremu powierzono władzę w wyroku rozwodowym, nie powoduje automatycznego odżycia władzy drugiego rodzica; bez jej przywrócenia konieczne jest ustanowienie opieki. Nie rozszerzaj tej historycznej tezy na każdą sytuację ograniczenia władzy drugiego rodzica.

Formy ingerencji sądu — test kwalifikacyjny

Nazwisko dziecka — schemat rozstrzygania

Orzecznictwo — tezy do zastosowania w kazusie

Majątek dziecka: zarząd a reprezentacja

Dwie role sądu opiekuńczego