1. Mapa podmiotów i zakres opracowania

Uczestnik postępowania to pojęcie szersze niż strona procesu.

• Zakres: nie udostępniono materiału oznaczonego „p.2”, dlatego opracowanie przedstawia systemowo najważniejsze zagadnienia dotyczące uczestników polskiego postępowania cywilnego, przede wszystkim na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.).
• W procesie stronami są powód i pozwany. W jednej sprawie po każdej stronie może występować kilka podmiotów — nadal zachowana jest konstrukcja dwustronna.
• W postępowaniu nieprocesowym występują uczestnicy, w tym wnioskodawca. Nie ma koniecznego podziału na powoda i pozwanego; interesy uczestników mogą być zgodne albo sprzeczne.
• Obok stron i uczestników występują m.in. interwenienci, prokurator, uprawnione organizacje pozarządowe, przedstawiciele i pełnomocnicy.
• Świadek i biegły nie stają się stronami ani uczestnikami nieprocesu tylko dlatego, że uczestniczą w czynnościach sądu Są podmiotami pełniącymi inne funkcje procesowe.

2. Zdolności i legitymacja — cztery odrębne pytania

Możliwość występowania w sądzie nie oznacza jeszcze uprawnienia do wygrania konkretnej sprawy.

• Zdolność sądowa oznacza zdolność występowania jako strona. Mają ją osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne, którym ustawa przyznaje zdolność prawną; szczególne przepisy mogą przewidywać dalsze rozwiązania.
• Zdolność procesowa oznacza zdolność samodzielnego dokonywania czynności procesowych. Pełna zdolność do czynności prawnych zasadniczo zapewnia ją osobie fizycznej; osoby prawne i właściwe jednostki organizacyjne również ją mają, ale działają przez uprawnione podmioty.
• Osoba fizyczna mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych ma zdolność procesową w sprawach wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie.
• Zdolność postulacyjna to pojęcie doktrynalne dotyczące możliwości osobistego działania przed sądem, bez obowiązkowego zastępstwa profesjonalnego. Nie utożsamiaj jej ze zdolnością procesową
• Legitymacja procesowa dotyczy uprawnienia do występowania w konkretnej sprawie jako powód lub pozwany. Najczęściej wynika ze stosunku materialnoprawnego, ale wyjątkowo ustawa pozwala działać w sprawie cudzego prawa.
• Brak legitymacji prowadzi zasadniczo do oddalenia powództwa; brak zdolności wymaga zastosowania przepisów procesowych o usunięciu braków i skutkach ich nieusunięcia. Nie każdy brak uzasadnia natychmiastowe odrzucenie pozwu.
• Brak wymaganej zdolności, właściwego organu, przedstawiciela ustawowego albo należytego umocowania pełnomocnika może skutkować nieważnością postępowania. Skutek ocenia się z uwzględnieniem przepisów o usuwaniu braków.

3. Przedstawicielstwo, organy i pełnomocnictwo

Strona pozostaje stroną także wtedy, gdy czynności wykonuje za nią inna osoba.

• Przedstawiciel ustawowy działa za osobę fizyczną, która nie ma wymaganej zdolności procesowej, np. rodzic za małoletniego, jeżeli w danej sprawie może go reprezentować.
• Rodzic nie zawsze może reprezentować dziecko W ustawowo określonych sytuacjach konfliktu interesów potrzebna jest odrębna reprezentacja dziecka.
• Osoba prawna działa przez organ uprawniony do jej reprezentacji; inne jednostki organizacyjne — przez osoby uprawnione do działania w ich imieniu. Organ nie jest zwykłym pełnomocnikiem procesowym.
• Pełnomocnik procesowy działa na podstawie umocowania. Ustawowy katalog dopuszczalnych pełnomocników obejmuje nie tylko adwokatów i radców prawnych, lecz także określone inne osoby, w tym wskazanych ustawowo bliskich strony.
• Dowolny znajomy nie może zostać pełnomocnikiem procesowym wyłącznie dlatego, że strona udzieliła mu pisemnego upoważnienia Konieczne jest spełnienie ustawowych warunków.
• Pełnomocnictwo procesowe obejmuje co do zasady czynności związane ze sprawą, a także m.in. ugodę, zrzeczenie się roszczenia i uznanie powództwa, jeżeli tych czynności nie wyłączono w pełnomocnictwie.
• Przed Sądem Najwyższym zasadą jest profesjonalne zastępstwo procesowe, z ustawowymi wyjątkami. Szczególne przepisy przewidują przymus profesjonalnego zastępstwa także w innych sytuacjach.
• Kurator procesowy może zostać ustanowiony w przypadkach wskazanych w ustawie, np. dla strony, której miejsce pobytu nie jest znane. Nie jest uniwersalnym sposobem zastąpienia każdej nieobecnej lub biernej strony

4. Współuczestnictwo procesowe

Współuczestnictwo oznacza wielość podmiotów po jednej stronie procesu, ale jego odmiany odpowiadają na różne pytania.

• Współuczestnictwo materialne: prawa lub obowiązki są wspólne albo oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Więź między współuczestnikami jest silniejsza niż przy współuczestnictwie formalnym.
• Współuczestnictwo formalne: dochodzone są roszczenia lub istnieją zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, a dodatkowo spełnione są wymagania dotyczące właściwości sądu.
• Współuczestnictwo konieczne: sprawa może toczyć się tylko z udziałem wszystkich podmiotów, których łączny udział jest wymagany. Dotyczy kompletności strony powodowej albo pozwanej.
• Współuczestnictwo jednolite: z istoty spornego stosunku prawnego albo z przepisu ustawy wynika, że wyrok ma dotyczyć niepodzielnie wszystkich współuczestników.
• Konieczne odpowiada na pytanie „kto musi wystąpić?”, a jednolite — „czy rozstrzygnięcie musi być niepodzielne?”. Są to odrębne kryteria, które mogą się nakładać.
• Zasadniczo każdy współuczestnik działa we własnym imieniu. Przy współuczestnictwie jednolitym czynności współuczestników działających są skuteczne wobec niedziałających.
• Przy współuczestnictwie jednolitym do ugody, zrzeczenia się roszczenia i uznania powództwa potrzebna jest zgoda wszystkich współuczestników.
• Niepełny skład współuczestników koniecznych wymaga zastosowania właściwych mechanizmów uzupełnienia udziału, jeżeli ustawa je przewiduje Nie należy automatycznie traktować go jak braku zdolności sądowej.

5. Interwencja główna, uboczna i przypozwanie

Osoba trzecia może dochodzić własnego prawa albo wspierać stronę — są to różne konstrukcje.

• Interwencja główna: osoba trzecia występuje z roszczeniem o rzecz lub prawo, o które spór toczy się między innymi osobami, pozywając obie dotychczasowe strony przed sąd, w którym toczy się sprawa.
• Interwencja główna jest dopuszczalna do zamknięcia rozprawy w pierwszej instancji. Tworzy odrębny proces; interwenient główny jest w nim powodem.
• Interwencja uboczna: osoba mająca interes prawny w rozstrzygnięciu na korzyść jednej ze stron przystępuje do niej, nie dochodząc w ten sposób własnego roszczenia przeciwko obu stronom.
• Interwenient uboczny może przystąpić do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji. Sam interes emocjonalny lub czysto ekonomiczny, bez odpowiedniego związku prawnego, nie wystarcza
• Czynności interwenienta niesamoistnego nie mogą pozostawać w sprzeczności z czynnościami i oświadczeniami wspieranej strony. Nie może on swobodnie rozporządzać jej przedmiotem sporu.
• Interwencja samoistna zachodzi, gdy wyrok ma odnieść bezpośredni skutek prawny w stosunku między interwenientem a przeciwnikiem wspieranej strony. Do jego stanowiska stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym.
• Przypozwanie to zawiadomienie osoby trzeciej o procesie i wezwanie jej do udziału, związane z możliwym przyszłym roszczeniem między nią a stroną. Samo przypozwanie nie nadaje statusu interwenienta ani pozwanego
• Skutek interwencyjny ogranicza możliwość późniejszego zarzucania wspieranej stronie błędnego rozstrzygnięcia lub wadliwego prowadzenia procesu. Ustawa przewiduje wyjątki, m.in. związane z niemożnością wykorzystania środków obrony.

6. Podmioty działające w interesie publicznym lub cudzym

Uprawnienie do prowadzenia sprawy nie zawsze oznacza, że podmiot jest właścicielem dochodzonego prawa.

• Prokurator może żądać wszczęcia postępowania i brać udział w toczącym się postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego.
• W niemajątkowych sprawach z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. Ogólna funkcja ochronna nie usuwa tego ograniczenia.
• Prokurator nie jest pełnomocnikiem osoby, na rzecz której działa, i nie jest związany stanowiskiem strony. Wytoczenie powództwa na rzecz oznaczonej osoby podlega szczególnym regułom dotyczącym jej udziału.
• Organizacje pozarządowe mogą korzystać z ustawowych uprawnień procesowych w określonych kategoriach spraw, w zakresie zadań statutowych. W ustawowo wskazanych przypadkach wymagają pisemnej zgody osoby fizycznej.
• Należy odróżniać wytoczenie powództwa, przystąpienie do sprawy i przedstawienie istotnego dla sprawy poglądu. Samo przedstawienie poglądu nie oznacza uzyskania statusu strony.
• Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz inne ustawowo uprawnione podmioty mogą uczestniczyć na podstawie właściwych przepisów. Nie wolno automatycznie przypisywać każdemu z nich identycznego zakresu kompetencji
• Uzasadnienie polityki prawa: udział tych podmiotów może wyrównywać nierówności stron i chronić interes publiczny; zarazem wymaga respektowania autonomii osoby, której praw sprawa dotyczy.

7. Uczestnicy postępowania nieprocesowego

Zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania.

• Zainteresowany może wziąć udział w każdym stanie sprawy aż do zakończenia postępowania w drugiej instancji. Jeżeli weźmie udział, staje się uczestnikiem.
• Jeżeli okaże się, że zainteresowany nie jest uczestnikiem, sąd wezwie go do udziału. Wezwany staje się uczestnikiem przez wezwanie; na odmowę dopuszczenia do udziału przysługuje zażalenie.
• Nie wystarcza ciekawość, więź rodzinna ani interes czysto faktyczny Konieczny jest związek wyniku postępowania z prawami danej osoby.
• Wnioskodawca jest uczestnikiem inicjującym postępowanie, jeżeli sprawa wszczynana jest na wniosek. Niektóre sprawy mogą być wszczynane z urzędu.
• Przepisy o procesie stosuje się odpowiednio, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Odpowiednie stosowanie może oznaczać zastosowanie wprost, z modyfikacją albo niezastosowanie.
• Co do zasady każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem. Przy różnym stopniu zainteresowania, sprzeczności interesów lub niewłaściwym postępowaniu możliwe są ustawowe odstępstwa.
• Osoba zainteresowana, która nie była uczestnikiem, może w warunkach ustawowych żądać wznowienia postępowania, jeżeli prawomocne postanowienie co do istoty sprawy narusza jej prawa. Samo pominięcie nie przesądza automatycznie o nieważności całego postępowania

8. Schemat rozwiązywania kazusu

Najpierw ustal tryb i status podmiotu, następnie jego kompetencje oraz skutki braków.

• Krok 1: ustal, czy sprawa jest rozpoznawana w procesie, czy w nieprocesie, i sprawdź przepisy szczególne.
• Krok 2: zidentyfikuj rolę osoby: strona, uczestnik, interwenient, organ, przedstawiciel, pełnomocnik czy podmiot działający w interesie publicznym.
• Krok 3: oddziel zdolność sądową, zdolność procesową, prawidłowość reprezentacji i legitymację.
• Krok 4: zbadaj wielość podmiotów: czy udział wszystkich jest konieczny oraz czy rozstrzygnięcie musi być jednolite.
• Krok 5: oceń dopuszczalność i skuteczność konkretnej czynności, w tym termin przystąpienia oraz potrzebę zgody innych osób.
• Krok 6: nazwij właściwy skutek: uzupełnienie braku, oddalenie powództwa, odrzucenie pozwu w ustawowych warunkach, nieważność albo inny środek ochrony. Tych skutków nie można używać zamiennie

Zdolność, reprezentacja i legitymacja — diagnostyka kazusu

Interwencje i przypozwanie — najważniejsze różnice

Proces a postępowanie nieprocesowe