1. Przedmiot i źródła prawa spółek

Prawo spółek handlowych reguluje tworzenie, organizację, funkcjonowanie i ustanie spółek handlowych.

• Podstawowym aktem jest ustawa z 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych, dalej: KSH. Obejmuje także łączenie, podział i przekształcanie spółek.
• Prawo spółek jest częścią prawa prywatnego, ale funkcjonowanie spółki podlega również regulacjom publicznoprawnym: podatkowym, rachunkowym, rejestrowym, dotyczącym konkurencji oraz — w odpowiednich przypadkach — rynku kapitałowego.
• Zgodnie z art. 2 KSH, w sprawach objętych zakresem KSH, lecz w nim nieuregulowanych, stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymaga tego właściwość stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy KC stosuje się odpowiednio.
• Uzupełniające znaczenie mają m.in. przepisy o Krajowym Rejestrze Sądowym, rachunkowości, upadłości i restrukturyzacji. Umowa lub statut spółki konkretyzują jej ustrój, ale nie mogą dowolnie uchylać norm bezwzględnie obowiązujących.
• KSH nie jest kompletnym zbiorem wszystkich przepisów dotyczących przedsiębiorców. Prawo spółek należy odróżniać od szerszego prawa gospodarczego i prawa obrotu handlowego.

2. Zamknięty katalog spółek handlowych

Można wybrać ustawowy typ spółki, ale nie można stworzyć nowego typu spółki handlowej samą umową.

• Spółki osobowe: jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna.
• Spółki kapitałowe: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, prosta spółka akcyjna oraz spółka akcyjna.
• Numerus clausus oznacza zamknięty katalog typów spółek handlowych. Swoboda wspólników działa wewnątrz ram wybranego typu.
• Spółka cywilna nie jest spółką handlową. To stosunek umowny regulowany przez KC; sama nie ma zdolności prawnej, a prawa i obowiązki wynikające ze wspólnej działalności dotyczą wspólników.
• Spółka komandytowo-akcyjna pozostaje spółką osobową mimo występowania akcji, kapitału zakładowego i walnego zgromadzenia.
• Spółka publiczna nie jest ósmym typem spółki handlowej. Jest szczególnym statusem wynikającym z przepisów rynku kapitałowego; spółka akcyjna nie musi być publiczna ani giełdowa.

3. Istota stosunku spółki i jej cel

Wspólnicy albo akcjonariusze zobowiązują się dążyć do wspólnego celu przez wniesienie wkładów oraz, jeśli tak uzgodniono, inne współdziałanie.

• Art. 3 KSH ujmuje podstawowy model umowy spółki handlowej. Wkład jest elementem koniecznym, natomiast inne formy współdziałania wymagają odpowiedniego postanowienia umowy lub statutu.
• Wspólny cel nie jest tożsamy z identycznością wszystkich interesów wspólników. Możliwe są konflikty większości z mniejszością, inwestorów z zarządzającymi oraz spółki z poszczególnymi wspólnikami.
• Spółki osobowe są konstrukcyjnie przeznaczone do prowadzenia przedsiębiorstwa pod własną firmą; spółka partnerska służy wykonywaniu wolnego zawodu.
• Spółki kapitałowe mogą być tworzone w każdym celu prawnie dopuszczalnym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Nie zawsze muszą służyć podziałowi zysku między wspólników.
• Jednoosobowa spółka kapitałowa stanowi ustawowo dopuszczony wyjątek od intuicji, że spółka wymaga co najmniej dwóch uczestników. KSH przewiduje szczególne ograniczenia jej tworzenia, w tym zakaz zawiązania spółki kapitałowej wyłącznie przez jednoosobową spółkę z o.o.
• Nie utożsamiaj wspólnego celu, działalności gospodarczej i celu zarobkowego. Są to powiązane, lecz odrębne pojęcia.

4. Podmiotowość i odrębność majątkowa

Każda spółka handlowa wpisana do rejestru jest odrębnym od wspólników podmiotem prawa.

• Spółki kapitałowe uzyskują osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców KRS.
• Spółki osobowe nie mają osobowości prawnej, ale mają ustawową zdolność prawną: mogą we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane. Podstawowe znaczenie mają art. 8 KSH i art. 33¹ KC.
• Brak osobowości prawnej nie oznacza braku podmiotowości ani braku własnego majątku. Nieruchomość nabyta przez spółkę jawną należy do spółki, nie do jej wspólników jako współwłaścicieli.
• Majątek spółki należy odróżnić od udziałów, akcji albo ogółu praw i obowiązków wspólnika. Wspólnik posiada prawa uczestnictwa, a nie bezpośredni udział we własności każdego składnika majątku spółki.
• Spółka cywilna przedstawia odmienny model: majątek związany ze wspólną działalnością objęty jest wspólnością łączną wspólników.
• Potoczne określenie „właściciel spółki” jest nieprecyzyjne. W analizie prawnej wskazuj właściciela udziałów lub akcji oraz odrębnie właściciela aktywów.

5. Powstanie spółki i znaczenie KRS

Wpis do KRS ma konstytutywne znaczenie dla powstania właściwej spółki handlowej.

• Proces tworzenia obejmuje odpowiedni akt założycielski, wymagane działania organizacyjne i rejestrację. Zakres wymogów zależy od typu spółki.
• Umowa i statut nie są określeniami całkowicie zamiennymi: statut występuje w spółce akcyjnej oraz komandytowo-akcyjnej; PSA powstaje na podstawie umowy.
• Forma aktu założycielskiego zależy od typu spółki. Nie wszystkie umowy wymagają aktu notarialnego; dla niektórych typów dostępne jest zawarcie umowy przy wykorzystaniu ustawowego wzorca w systemie teleinformatycznym.
• Spółka kapitałowa w organizacji może przed wpisem do KRS nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Nie ma jeszcze osobowości prawnej, lecz ma zdolność prawną.
• Po wpisie spółka kapitałowa staje się podmiotem praw i obowiązków spółki w organizacji. Jest to ustawowa ciągłość podmiotowa, nie zwykłe zbycie przedsiębiorstwa.
• KSH nie przewiduje analogicznej ogólnej konstrukcji spółki osobowej w organizacji. Czynności dokonane przed rejestracją wymagają odrębnej oceny odpowiedzialności działających osób.
• Jawność rejestru ułatwia ustalenie istnienia spółki i sposobu jej reprezentacji. Nie każdy wpis dotyczący już istniejącej spółki ma jednak charakter konstytutywny.

6. Odpowiedzialność za zobowiązania

Najpierw ustal dłużnika, następnie osoby dodatkowo odpowiedzialne oraz warunki sięgnięcia do ich majątku.

• Spółka odpowiada własnym majątkiem za własne zobowiązania. Odrębnym zagadnieniem jest odpowiedzialność wspólników lub członków organów.
• Spółka jawna: wspólnicy ponoszą odpowiedzialność osobistą, nieograniczoną, solidarną i subsydiarną. Wierzyciel może pozwać wspólnika przed bezskutecznością egzekucji wobec spółki, lecz zasadniczo dopiero ta bezskuteczność umożliwia egzekucję z jego majątku.
• Spółka partnerska: partner co do zasady nie odpowiada za zobowiązania wynikające z wykonywania wolnego zawodu przez innych partnerów oraz za określone działania osób podlegających kierownictwu innego partnera. Nie jest to generalne wyłączenie odpowiedzialności za wszystkie długi spółki.
• Spółka komandytowa: komplementariusz odpowiada bez ograniczenia, a odpowiedzialność komandytariusza jest ograniczona sumą komandytową i ulega wyłączeniu w granicach wartości wkładu wniesionego do spółki, z uwzględnieniem regulacji szczególnych.
• Spółka komandytowo-akcyjna: komplementariusz odpowiada bez ograniczenia, natomiast akcjonariusz zasadniczo nie odpowiada za zobowiązania spółki. KSH przewiduje wyjątki, m.in. związane z umieszczeniem jego nazwiska lub firmy w firmie spółki.
• Spółki kapitałowe: wspólnicy i akcjonariusze co do zasady nie odpowiadają za zobowiązania spółki. Nie wyłącza to odpowiedzialności z innych tytułów, np. udzielonego poręczenia, własnego czynu niedozwolonego lub pełnienia funkcji członka zarządu.
• Ograniczona odpowiedzialność nie oznacza, że sama spółka odpowiada tylko do wysokości kapitału. Szczególne reguły dotyczą także spółki kapitałowej w organizacji.

7. Prowadzenie spraw, reprezentacja i organy

Prowadzenie spraw dotyczy sfery wewnętrznej, a reprezentacja — działania spółki na zewnątrz.

• Prowadzenie spraw obejmuje podejmowanie decyzji organizacyjnych i gospodarczych, np. o wyborze inwestycji.
• Reprezentacja obejmuje składanie i przyjmowanie oświadczeń woli w stosunkach zewnętrznych, np. zawarcie umowy sprzedaży.
• W spółkach osobowych punktem wyjścia jest osobiste zaangażowanie wspólników, ale zakres uprawnień zależy od typu i statusu wspólnika.
• Wyjątki od prostego podziału: w spółce partnerskiej można ustanowić zarząd; w spółce komandytowo-akcyjnej występuje walne zgromadzenie, a w określonych sytuacjach obowiązkowa rada nadzorcza.
• W spółce z o.o. i S.A. sprawy prowadzi i spółkę reprezentuje zarząd. Rada nadzorcza jest obowiązkowa w S.A.; w spółce z o.o. obowiązek ustanowienia rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej zależy od ustawowych przesłanek.
• PSA pozwala wybrać zarząd albo radę dyrektorów. Rada dyrektorów łączy prowadzenie spraw i reprezentację z funkcją nadzorczą.
• Decyzja wewnętrzna i prawidłowa reprezentacja to dwa odrębne etapy analizy. Skutki braku wymaganej zgody zależą m.in. od tego, czy wymaga jej ustawa, czy wyłącznie umowa lub statut.

8. Wkłady, kapitał i prawa uczestników

Wkład, kapitał zakładowy i rzeczywisty majątek spółki to różne kategorie.

• Wkład jest świadczeniem wspólnika na rzecz spółki. Może mieć charakter pieniężny albo niepieniężny; dopuszczalność konkretnego przedmiotu zależy od typu spółki.
• W spółce z o.o. i S.A. przedmiotem wkładu nie mogą być prawo niezbywalne ani świadczenie pracy lub usług. W spółkach osobowych praca lub usługi mogą być wkładem, z zastrzeżeniem szczególnych ograniczeń.
• W PSA akcje można objąć także za pracę lub usługi, ale takie wkłady nie zasilają kapitału akcyjnego.
• Minimalny kapitał zakładowy: spółka z o.o. — 5 000 zł; S.A. — 100 000 zł; spółka komandytowo-akcyjna — 50 000 zł.
• PSA ma kapitał akcyjny wynoszący co najmniej 1 zł, a nie kapitał zakładowy. Jej akcje nie mają wartości nominalnej i nie stanowią części kapitału akcyjnego.
• Prawa majątkowe obejmują w szczególności udział w zysku oraz odpowiednio udział w majątku pozostałym po likwidacji. Prawa korporacyjne obejmują m.in. udział w podejmowaniu uchwał, informację lub kontrolę — w zakresie zależnym od typu spółki i statusu uczestnika.
• Wspólnicy albo akcjonariusze spółki kapitałowej powinni być traktowani jednakowo w takich samych okolicznościach. Art. 20 KSH nie zakazuje wszystkich ustawowo dopuszczalnych uprzywilejowań.
• Wypracowanie zysku nie zawsze automatycznie tworzy wymagalne roszczenie o jego wypłatę. Trzeba zbadać reguły właściwe danemu typowi spółki i wymagane decyzje.

9. Funkcje regulacji, spory i ustanie spółki

Prawo spółek równoważy swobodę organizowania działalności z ochroną wierzycieli, wspólników i bezpieczeństwem obrotu.

• Funkcja organizacyjna: umożliwia współpracę, kumulację kapitału, podział kompetencji i kontynuację działalności niezależnie od zmian osobowych.
• Ochrona wierzycieli: opiera się na odrębności majątku, regułach odpowiedzialności, ograniczeniach wypłat, jawności i instrumentach prawa niewypłacalności. Kapitał minimalny jest tylko jednym z elementów ochrony.
• Ochrona mniejszości: ogranicza możliwość wykorzystywania przewagi głosów wbrew ustawie, umowie lub statutowi oraz chronionym interesom. Istotne są instrumenty informacyjne, kontrolne i zaskarżanie uchwał.
• Debata o interesie spółki: sporne są granice utożsamiania go z interesem wspólników i znaczenie interesów innych grup. Interes większości nie jest automatycznie interesem spółki.
• Debata o kapitale: formalny kapitał minimalny zwiększa standaryzację, ale nie gwarantuje wypłacalności. Konkurencyjne podejścia silniej akcentują płynność, ograniczenia wypłat i odpowiedzialność zarządzających.
• Wystąpienie przyczyny rozwiązania, otwarcie likwidacji i ustanie bytu spółki to różne zdarzenia. Co do zasady spółka istnieje w okresie likwidacji i ustaje po wykreśleniu z rejestru.
• Likwidacja nie jest jedyną ścieżką: przepisy przewidują m.in. ustanie bez likwidacji w określonych reorganizacjach; w niektórych spółkach osobowych dopuszczalne jest uzgodnienie innego sposobu zakończenia działalności.

Typy spółek i podstawowy model odpowiedzialności

Kapitał: liczby i pułapki egzaminacyjne

Dwie płaszczyzny działania spółki

Spółka handlowa a spółka cywilna